Rau Má Nhật (có tên khoa học là Hydrocotyle rotundifolia Roxb.) là một loài cây thủy sinh và bán thủy sinh được ưa chuộng trong giới chơi cá cảnh, cây cảnh tại Việt Nam nhờ vẻ ngoài nhỏ nhắn, xinh xắn và khả năng bò lan tạo thảm rất nhanh. Cây rau bợ hay các loại rau má khác cũng là lựa chọn phổ biến, nhưng Rau Má Nhật lại ẩn chứa một khả năng phát triển vượt trội đến mức đáng báo động.
Với khả năng sinh trưởng mạnh mẽ, thậm chí còn được coi là “sinh vật ngoại lai có hại” trong lĩnh vực nông nghiệp ở một số địa phương, người chơi thủy sinh cần hết sức thận trọng khi đưa loài cây này vào hồ của mình. Chúng ta hãy cùng tìm hiểu chi tiết về đặc điểm sinh trưởng và cách kiểm soát loài cây này để đảm bảo sự cân bằng cho hệ sinh thái bể cá của bạn.
Đặc điểm nhận biết và nguồn gốc của Rau Má Nhật
Loài Rau Má Nhật này cùng họ với Rau Má Ta (Centella asiatica L. Urb), nhưng thường được nhập về Việt Nam dưới dạng cây cảnh trang trí.
- Về hình thái: Rau Má Nhật có thân bò sát mặt đất, lá tròn khía tai bèo, nhưng lá thường nhỏ và mỏng hơn lá Rau Má Ta truyền thống. Trong môi trường bán cạn hoặc cạn, nó có thể mọc thành thảm dày đặc.
- Về ẩm thực: Theo nhận xét của nhiều người dân từng trồng thử, Rau Má Nhật có lá mỏng hơn, cuống mềm hơn, nhưng ăn không ngon và có vị đắng, khác biệt hoàn toàn với Rau Má Ta.
- Ứng dụng trong thủy sinh: Do đặc tính bò lan và màu xanh tươi, Rau Má Nhật được dùng để tạo thảm hoặc trang trí tiền cảnh/trung cảnh.
Khả năng phát triển cực mạnh và tính xâm lấn
Điểm khiến Rau Má Nhật trở thành một thách thức lớn chính là tốc độ phát triển và khả năng tái sinh mạnh mẽ, đặc biệt khi được trồng trong điều kiện tối ưu như trong bể thủy sinh hoặc vùng đất ẩm.
Đặc tính sinh trưởng đáng lo ngại
So với các loại cây thủy sinh dễ trồng khác, Rau Má Nhật thể hiện khả năng thích nghi và sinh tồn vượt trội:
- Bộ rễ sâu và mạnh: Rễ của loài này ăn sâu, giúp cây hấp thụ chất dinh dưỡng hiệu quả và chống chọi tốt với các điều kiện môi trường bất lợi.
- Chịu hạn, chịu úng tốt: Cây phát triển tốt trong nhiều điều kiện độ ẩm khác nhau, từ môi trường bán cạn đến ngập nước (trong thủy sinh).
- Tái sinh cực nhanh: Khả năng tái sinh bằng chồi và thân ngầm là nguyên nhân chính khiến nó khó kiểm soát. Chỉ cần sót lại một đoạn thân ngầm nhỏ trong đất, cây sẽ nhanh chóng mọc lên và lan rộng trở lại.
Rau Má Nhật Bản mọc lan rộng ngoài đồng ruộng
Hậu quả của tính xâm lấn
Trong nông nghiệp, sự phát triển không kiểm soát của Rau Má Nhật đã được ghi nhận là gây tai họa. Chúng cạnh tranh gay gắt về dinh dưỡng, nước và ánh sáng với cây trồng chính, khiến các cây trồng khác kém phát triển, thậm chí bị lấn át, dẫn đến thất thu.
Trong môi trường bể thủy sinh, dù không gây hậu quả kinh tế nghiêm trọng, nhưng tính xâm lấn này vẫn là một vấn đề:
- Lấn át cây khác: Rau Má Nhật sẽ nhanh chóng bò phủ và che lấp ánh sáng, làm chết các loại cây trồng thảm hoặc cây tiền cảnh phát triển chậm hơn. Điều này đặc biệt đúng với các loại Cây thủy sinh cần CO2 để phát triển.
- Khó nhổ bỏ: Việc cố gắng loại bỏ bằng tay (nhổ cỏ) thường không triệt để được hệ thống thân ngầm, khiến cây tái sinh liên tục.
Biện pháp phòng tránh và kiểm soát Rau Má Nhật trong thủy sinh
Trước khi các nhà khoa học tìm ra biện pháp diệt trừ hữu hiệu (kể cả trong nông nghiệp, nhiều loại thuốc trừ cỏ mạnh cũng không hiệu quả, thậm chí còn khiến cây xanh tốt hơn), biện pháp tốt nhất vẫn là phòng tránh và kiểm soát thủ công triệt để.
1. Phòng tránh là tốt nhất
Tuyệt đối không sử dụng hoặc vận chuyển bất cứ nguồn vật liệu nào của cây (thân, chồi, rễ) để nhân giống trong bể hoặc môi trường bán cạn nếu bạn không chắc chắn có thể kiểm soát được chúng.
2. Kiểm soát thủ công
Nếu đã lỡ trồng và cây bắt đầu lấn át:
- Nhổ bỏ triệt để: Cày xới hoặc nhặt sạch tất cả các bộ phận của cây, bao gồm thân ngầm, chồi và toàn bộ hệ thống rễ ăn sâu.
- Xử lý tàn dư: Sau khi nhổ, cần tập trung các bộ phận này lại, phơi khô rồi đốt cháy để tránh lây lan ra môi trường bên ngoài (đặc biệt quan trọng với người chơi thủy sinh có vườn hoặc đất trống). Đối với bể thủy sinh, việc loại bỏ hoàn toàn và thay thế một phần nền có thể là cần thiết.
Nếu bạn nuôi các loài động vật như tép hoặc ốc mượn hồn ăn gì, Rau Má Nhật không phải là thức ăn lý tưởng để chúng tiêu thụ, do đó biện pháp sinh học gần như không có hiệu quả.
Kết luận
Rau Má Nhật (Hydrocotyle rotundifolia) là một loài cây có vẻ ngoài hấp dẫn nhưng ẩn chứa khả năng sinh trưởng cực kỳ hung hãn. Trong lĩnh vực thủy sinh, dù mang lại vẻ đẹp tự nhiên và khả năng tạo thảm nhanh, cây lại đòi hỏi sự kiểm soát liên tục và triệt để để không lấn át các loài cây khác.
Lời khuyên từ Thủy Sinh 24H là hãy cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đưa Rau Má Nhật vào hồ. Nếu quyết định trồng, bạn cần cam kết loại bỏ thường xuyên và triệt để toàn bộ thân ngầm để tránh những hệ lụy về sau.
Tài liệu tham khảo:
- Nông Nghiệp và Môi Trường – Cẩn thận rau má Nhật Bản (Bài viết gốc về tính xâm lấn trong nông nghiệp, 2011).
- Hydrocotyle rotundifolia Roxb. – Thông tin thực vật học.