Cây Bông ổi (Lantana camara L.), còn được biết đến với tên gọi Hoa ngũ sắc hay Trâm ổi, là một loài thực vật có giá trị kép: vừa là cây cảnh trang trí với khả năng ra hoa rực rỡ quanh năm, vừa là dược liệu trong y học cổ truyền. Loại cây này nổi bật nhờ sự đa dạng trong màu sắc hoa và khả năng thích nghi rộng. Tương tự như việc lựa chọn các loại cây kiểng trang trí khác trong khuôn viên nhà hay sân vườn, chẳng hạn như lan tiêu, việc tìm hiểu rõ về cây bông ổi sẽ giúp người trồng chăm sóc cây tốt hơn, đồng thời khai thác được giá trị thực tiễn của nó.
I. Tên Gọi, Danh Pháp Và Đặc Điểm Nhận Dạng
Cây bông ổi thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), có danh pháp khoa học là Lantana camara L.
1. Tên gọi phổ biến khác
Loài cây này sở hữu nhiều tên gọi khác nhau tại Việt Nam như: Trâm ổi, Thơm ổi, Ổi tàu, Hoa ngũ sắc, Trâm hôi, Tứ thời hay Tứ quý. Các tên gọi này chủ yếu xuất phát từ đặc điểm hoa có nhiều màu sắc và nở gần như suốt bốn mùa.
2. Đặc điểm hình thái tự nhiên
Cây bông ổi là cây bụi nhỏ, thường mang nhiều cành ngang, có lớp lông và các gai ngắn cong về phía dưới.
- Lá: Lá hình bầu dục, đầu nhọn, bề mặt xù xì và mép có răng cưa. Mặt trên lá có lông ngắn cứng, trong khi mặt dưới có lông mềm hơn. Phiến lá dài khoảng 3 – 9 cm, rộng 3 – 6 cm, có cuống ngắn.
- Hoa: Hoa mọc thành cụm hình cầu (giống hình đầu), không có cuống. Hoa có màu sắc thay đổi: trắng, vàng, vàng cam hoặc đỏ. Tràng hoa hình ống, có 4 thùy không đều, đài hoa hình chuông.
- Quả: Quả hình cầu, thường có màu đỏ, được bao bọc bởi lá đài và chứa hai hạch cứng, xù xì.
II. Phân Bố, Thu Hái Và Bộ Phận Sử Dụng
Cây bông ổi có nguồn gốc từ khu vực Trung Mỹ, sau đó được phổ biến rộng khắp đến các nước ở vùng Viễn Đông và nhiều khu vực khác.
1. Phân bố và thu hái
Tại Việt Nam, cây bông ổi rất phổ biến, vừa được trồng làm cảnh, vừa mọc dại ở nhiều nơi. Toàn thân cây tỏa ra một mùi hương đặc trưng, khiến nhiều người thích thú.
Các bộ phận của cây bông ổi được thu hái quanh năm. Dược liệu sau khi thu hoạch thường được rửa sạch và có thể dùng tươi ngay, hoặc được phơi/sấy khô để bảo quản và sử dụng lâu dài. Cũng như việc tìm kiếm các loại cây cảnh khác như cây phát tài núi, người dùng cần đảm bảo nguồn gốc cây bông ổi khi sử dụng với mục đích dược liệu.
Hoa ngũ sắc (cây bông ổi) với nhiều màu sắc
2. Bộ phận được sử dụng
Các bộ phận chính của cây bông ổi được dùng làm thuốc bao gồm:
- Lá.
- Hoa.
- Rễ.
- Cành (thường được thu hái cùng với lá để phơi khô).
III. Kết Luận
Cây bông ổi là một loài thực vật đa năng, không chỉ góp phần tạo nên vẻ đẹp rực rỡ cho cảnh quan nhờ hoa ngũ sắc, mà còn là nguồn dược liệu quý với các bộ phận từ lá, hoa, rễ đến cành. Việc hiểu rõ các đặc điểm nhận dạng và cách thức thu hái, chế biến sẽ giúp người làm vườn và người tìm hiểu về dược liệu có thể khai thác tối đa giá trị mà loài cây này mang lại.