Là quốc gia gắn liền với nền nông nghiệp qua hàng ngàn năm, trải dài từ Bắc đến Nam là những vùng chuyên canh và luân canh cây trồng đa dạng. Chính vì thế, có thể dễ dàng hiểu rằng đất trồng trọt, canh tác ở Việt Nam cũng rất đa dạng theo từng địa hình và khu vực.
Việc nắm rõ đặc tính của Các Loại đất Trồng cây không chỉ giúp bà con nông dân tối ưu hóa năng suất mà còn là kiến thức nền tảng quan trọng cho mọi người yêu thích cây cảnh, bao gồm cả những người đam mê thủy sinh, đặc biệt khi cân nhắc đến các yếu tố khoáng chất và kết cấu cho lớp nền Cách xếp đá trong bể thủy sinh. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn chi tiết về các loại đất trồng phổ biến tại Việt Nam.
ĐẤT TRỒNG LÀ GÌ?
Để phân loại các loại đất trồng, trước tiên chúng ta cần hiểu rõ khái niệm “đất trồng là gì?”.
Đất trồng là lớp đất trên bề mặt trái đất, có vai trò cung cấp oxi, chất dinh dưỡng và nước, giúp thực vật có thể sinh sống và bám trụ vững chắc mà không bị đổ ngã.
Đất trồng có 3 thành phần chính:
- Phần rắn: Cung cấp chất vô cơ và hữu cơ cho cây.
- Phần lỏng: Cung cấp đủ lượng nước cho cây, giúp cây phát triển khỏe mạnh.
- Phần khí: Cung cấp các loại khí Oxi, Nitơ, CO2 cho cây.
Đất trồng có 3 thành phần chính
Một loại đất trồng được xem là tốt phải đáp ứng đủ các phần rắn, lỏng, khí theo tỷ lệ cân bằng: khoảng 40% chất rắn, 30% nước và 30% không khí.
CÁC LOẠI ĐẤT TRỒNG CÂY PHỔ BIẾN
1. Đất thịt (Loam Soil)
Đất thịt là loại đất mang tính trung gian giữa đất cát và đất sét với thành phần từ 25% đến 50% là cát, 30% đến 50% là mùn và 10% đến 30% là sét. Đất thịt có thành phần cơ giới nhẹ, chứa đầy đủ 3 cấp hạt cát, limon và sét.
Đất thịt được chia thành 3 loại: đất thịt nhẹ, đất thịt trung bình và đất thịt nặng.
- Đất thịt nhẹ: có tỷ lệ cát lớn hơn thành phần limon và sét.
- Đất thịt nặng: ngược lại, sẽ có tỷ lệ thành phần cát giảm và sét tăng.
- Đất thịt trung bình: là loại tốt nhất trong 3 loại và phù hợp với nhiều loại cây trồng.
Đất thịt có kết cấu trung gian giữa cát và sét
Ưu điểm của đất thịt
- Dễ dàng cày bừa, làm đất và bón phân.
- Đất thịt nhẹ và trung bình có chế độ điều hòa thuận lợi về nước, nhiệt độ và không khí trong quá trình lý hóa diễn ra.
- Thích hợp trồng cho đa số các loại cây.
- Đất không bị vỡ khi nén thành khối.
Nhược điểm của đất thịt
- Dễ bị ẩm hoặc úng nước nếu tưới hoặc mưa nhiều, đặc biệt là đất thịt nặng.
Cây trồng phù hợp
Đất thịt phù hợp với hầu hết các loại cây trồng từ rau màu đến hoa quả như: chanh, ớt, hương thảo, rau thơm, cây dược liệu, cây bonsai, cây ăn trái, hoa cảnh và rau sạch.
2. Đất sét (Clay Soil)
Đất sét là loại đất đặc trưng tại một số vùng đồi núi, gần biển và một vài tỉnh đồng bằng ở Việt Nam. Đặc điểm là rất dẻo và dính khi ướt nhưng lại rất cứng khi khô.
Thành phần cơ giới của đất sét thường gồm: Từ 0% – 45% cát, 0% – 45% mùn, và 50% – 100% sét (tùy khu vực).
Vì tính chất dẻo, dính bởi thành phần sét nên đất sét rất khó thấm nước nhưng lại giữ nước rất tốt, khả năng thoát khí kém.
Đất sét có tính chất dẻo dính khi ướt và cứng khi khô
Ưu điểm của đất sét
- Có khả năng giữ nước, giữ phân tốt.
- Nhiệt độ trong đất sét thay đổi chậm hơn so với nhiệt độ không khí, ổn định hơn đất cát.
- Giàu chất dinh dưỡng và hấp thu các loại chất dinh dưỡng tốt do chứa nhiều keo.
- Chất hữu cơ phân giải chậm trong đất sét.
Nhược điểm của đất sét
- Đất giữ quá chặt các chất dinh dưỡng khiến cây khó hấp thu.
- Khó thấm nước, dễ gây ngập úng, thối rễ, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các vấn đề như rêu nhớt xanh trong môi trường yếm khí.
- Thoát khí kém và thường nghèo chất hữu cơ.
- Rất cứng khi khô, gây tốn nhiều công sức trong việc cày bừa, làm đất.
Cải tạo đất sét
Có thể cải tạo đất sét bằng cách bổ sung vôi, phân hữu cơ, chất làm tơi xốp hoặc các sản phẩm chuyên dụng để phá vỡ kết cấu sét.
3. Đất cát (Sandy Soil)
Đất cát được biết đến là loại đất có nhiều hạt cát rời rạc, khi chạm tay vào có cảm giác sạn. Đây là loại đất thô với thành phần cơ giới từ 80% đến 100% là cát; mùn và đất sét chỉ chiếm từ 0% đến 10%.
Đất cát có tính chất rời rạc, dễ thấm nước
Ưu điểm của đất cát
- Thấm nước rất nhanh và dễ thoát nước.
- Thoáng khí. Vi sinh vật hiếu khí hoạt động mạnh mẽ.
- Dễ cày bừa và ít tốn công.
Nhược điểm của đất cát
- Khi đất khô thì rời rạc, còn khi ướt thì đất bí và dính chặt.
- Giữ nước, giữ phân kém, dễ xảy ra tình trạng khô hạn.
- Vi sinh vật trong đất kém phát triển, cỏ mọc nhanh.
- Chất hữu cơ thường bị phân giải nhanh nên đất thường ít mùn.
Để cải tạo đất cát trồng cây hiệu quả, cần phải tốn công bón phân hữu cơ nhiều lần, vùi sâu. Khi cày sâu cần lật sét và bón thêm bùn ao, nước phù sa và phân hữu cơ vào.
4. Đất phù sa (Alluvial Soil)
Mệnh danh là loại đất trồng cây tốt nhất, đất phù sa được hình thành do chịu ảnh hưởng của những yếu tố môi trường như sự phong hóa của đá, sự phân hủy của xác động thực vật.
Đất phù sa có các thành phần dinh dưỡng tự nhiên, đa dạng như chất hữu cơ, vô cơ, chất khoáng, vi lượng, đa lượng, các hạt keo liên kết đất và các loại vi sinh vật phong phú, tạo nên môi trường thuận lợi để cây trồng phát triển tốt.
Ở Việt Nam, đất phù sa có nhiều tại những bãi bồi men theo các dòng sông với hàm lượng phù sa màu mỡ gồm thành phần đất keo và đất sét tự nhiên được bồi đắp hằng năm.
Đất phù sa được đánh giá là loại đất trồng cây tốt nhất
Ưu điểm của đất phù sa
- Giữ nước vừa phải, giúp cây có thể hấp thu chất dinh dưỡng hiệu quả, đẩy nhanh quá trình sinh trưởng.
- Không lẫn các chất gây ảnh hưởng đến sự phát triển của cây, không chứa mầm cỏ dại, côn trùng gây hại.
- Giàu chất dinh dưỡng, giàu hàm lượng Mg, Ca tự nhiên cao.
- Khả năng thoáng khí và độ ẩm vừa đủ nhờ vào sự liên kết của các hạt keo.
- Nhiệt độ và chất dinh dưỡng ổn định, thích hợp để trồng trọt, canh tác cho hầu hết các loại cây trồng, từ rau màu đến cây cảnh như lan hoàng dương vàng.
Nhược điểm của đất phù sa
Đất phù sa dường như không có nhược điểm gì đáng kể trong quá trình canh tác, trồng trọt.
5. Đất đỏ (Đất Bazan) (Red/Bazan Soil)
Đất đỏ còn biết đến là đất đỏ bazan, là loại đất đặc trưng của đồi núi Tây Nguyên của Việt Nam. Đất đỏ được hình thành từ núi lửa phun trào và trải qua thời kỳ phong hóa.
Đất đỏ có độ pH thấp, giàu oxit sắt và nhôm, hàm lượng chất hữu cơ thấp, có thể nói đất đỏ là một loại đất chua. Kết cấu của đất đỏ đa dạng, có cả cát, sét nhưng phần lớn là đất thịt.
Đất đỏ bazan là loại đất đặc trưng của Tây Nguyên
Đất đỏ là một trong những loại đất dùng để trồng cây công trình phổ biến nhất hiện nay với khả năng giữ ẩm cực tốt. Đồng thời đây là loại đất tơi xốp, có màu nâu đỏ khá bắt mắt.
Ưu điểm của đất đỏ
- Thoát nước tốt, tơi xốp, mịn, thoáng khí nhanh.
- Có hàm lượng vôi cao, có sắt nhôm và tính acid cao.
Nhược điểm của đất đỏ
- Cần bổ sung các chất dinh dưỡng cần thiết để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của các loại cây trồng phù hợp.
- Cần đảm bảo nguồn nước tưới vì khi thiếu nước, kết cấu đất sẽ bị rời rạc.
Cây trồng phù hợp
Đất đỏ thích hợp trồng nhiều loại cây đa dạng, kể cả những loại cây cảnh như cây hạnh phúc tiếng anh và cây công nghiệp lâu năm như cao su, cà phê, hồ tiêu, điều, chè,…, cây ăn trái và các loại rau màu, cây lấy củ (khoai lang, khoai tây, cà rốt).
6. Đất phèn (Alum Soil)
Đất phèn còn được biết đến là đất chua mặn với độ pH rất thấp nhưng lại có lượng chất độc Al3+, Fe2+ và SO42- rất cao.
Đất phèn không có khả năng tự làm sạch bởi khả năng trao đổi và đệm của môi trường đất đã bị phá hủy. Động vật, thực vật và vi sinh vật cũng không thể sống trên môi trường đất phèn.
Đất phèn là loại đất xấu, có độ pH rất thấp
Ưu điểm của đất phèn
Đất phèn được xem là loại đất xấu nhất trong các loại đất trồng cây, gần như không có ưu điểm nào và không mang lại cho cây trồng một điều kiện thuận lợi nào để phát triển.
Nhược điểm của đất phèn
- Có độ pH thấp tạo môi trường không thuận lợi để cây trồng sinh trưởng.
- Đất thiếu dinh dưỡng, không thể tự cải tạo.
- Tốn nhiều chi phí và thời gian để cải tạo.
Cải tạo đất phèn
Dùng vôi nung để nâng pH, tủa sắt. Dẫn nước vào rửa phèn. Lưu ý pH cải tạo trên 5 để hạn chế tác dụng của ion phèn.
YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐẤT TRỒNG CÂY
Đất là môi trường sinh sống và phát triển của cây trồng. Đất khỏe là cây trồng khỏe, đất khỏe giúp giảm chi phí canh tác.
Các yếu tố của Đất cần lưu ý:
Kết cấu đất
Kết cấu đất bao gồm: Sét, cát, thịt.
Kết cấu đất rất quan trọng đối với cây trồng bởi kết cấu đất quyết định đến khả năng giữ nước và chuyển hóa chất dinh dưỡng cho cây, kể cả các loại trồng chậu như lan tỏi trồng chậu.
Nếu đất mất kết cấu tự nhiên, bị thoái hóa, chai cứng, nén dẽ và thiếu độ tơi xốp thì nước sẽ không được giữ lại lượng vừa đủ hoặc nước bị giữ lại quá nhiều, gây ngập úng, thối rễ cũng như ảnh hưởng đến sự chuyển hóa chất dinh dưỡng.
Độ pH đất
Độ pH của đất cao hay thấp đều ảnh hưởng đến quá trình hấp thu và trao đổi chất dinh dưỡng, ảnh hưởng đến hệ sinh vật của Đất.
pH đất thấp tạo điều kiện thuận lợi để các nấm bệnh có hại phát triển, tấn công gây hại cây trồng. pH đất thấp (pH<5) còn ức chế vi sinh, sinh vật có lợi phát triển và làm cho ion Al3+, Fe2+ linh động gây ngộ độc cây trồng. Đồng thời làm giảm hấp thu phân bón.
Bón phân hữu cơ làm cho đất có hệ đệm, giúp đất giữ pH ổn định.
Độ pH đất ảnh hưởng đến quá trình hấp thu chất dinh dưỡng của cây*Độ pH đất ảnh hưởng đến quá trình hấp thu chất dinh dưỡng của cây*
Nước – Độ ẩm
Nước là thành phần không thể thiếu của Đất. Nước giúp hòa tan chất dinh dưỡng trong đất từ đó thông qua rễ, cây có thể vận chuyển và hấp thu chất dinh dưỡng. Đồng thời nước giúp đất có ẩm để vi sinh, sinh vật trong đất phát triển.
Không khí
Không khí là thành phần giúp cho sinh vật, vi sinh có lợi trong đất phát triển.
Sinh vật – Vi sinh trong đất
Sinh vật – vi sinh đất giúp:
- Đất chuyển hóa các chất hữu cơ khó tiêu thành dễ tiêu cho cây trồng.
- Phân hủy các chất độc như Paclorbutrazol, thuốc Bảo vệ thực vật,…
- Ức chế các vi sinh vật gây hại cho cây trồng.
Giun quế là một loại vi sinh vật có lợi cho cây trồng*Trùng quế – vi sinh vật có lợi cho cây trồng*
Lưu ý: Vi sinh trong đất chỉ có khả năng phân hủy một lượng nhỏ thuốc Bảo vệ thực vật. Nếu nồng độ thuốc quá cao sẽ ức chế, tiêu diệt vi sinh, sinh vật có lợi trong đất.
LÀM SAO TRÁNH NÉN DẼ ĐẤT?
Nén dẽ đất là hiện tượng đất bị chai cứng, bạc màu do sự thoát nước trong đất theo thời gian và do quá trình canh tác, trồng trọt không đúng cách.
Khi đất nén dẽ:
- Ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của rễ, rễ cây không phát triển hoặc phát triển chậm để hút chất dinh dưỡng.
- Tạo điều kiện yếm khí khiến sinh vật-vi sinh vật có hại phát triển.
- Chất độc không thể phân hủy do vi sinh có lợi bị ức chế và tiêu diệt.
Đất nén dẽ, chai cứng*Đất nén dẽ, chai cứng*
Nguyên nhân khiến đất nén dẽ
- Thói quen canh tác: Lạm dụng phân bón hóa học (chứa ure, amoni, NPK) gây chua đất; lạm dụng thuốc Bảo vệ thực vật (BVTV); phun thuốc diệt cỏ làm đất không có thảm thực vật giữ ẩm và khiến tuyến trùng tấn công rễ cây trồng.
- Thiếu thoát nước: Đất không thoát nước tốt, gây ngập úng, tạo điều kiện yếm khí.
- Thiếu hữu cơ: Đất không bón hữu cơ hoặc hữu cơ quá ít, vi sinh vật không có thức ăn để phát triển và đất không có hệ đệm để giữ pH.
- Xói mòn: Rửa trôi, xói mòn đất do mưa, do phun tưới.
Biện pháp để tránh nén dẽ đất
Cần thực hiện những biện pháp sau đây để tránh nén dẽ đất:
- Hạn chế tối đa sử dụng thuốc diệt cỏ. Duy trì cỏ, cắt cỏ và để cỏ lại mặt đất để phục hồi đất, giúp hạn chế quá trình rửa trôi.
- Đào mương, rãnh để thoát nước tốt trong mùa mưa.
- Sử dụng nhiều phân hữu cơ hoai mục để đất tơi xốp.
- Hạn chế sử dụng phân bón hóa học hoặc sử dụng đúng loại phân bón hóa học phù hợp.
- Bón vôi để cải tạo đất theo định kỳ nếu đất chua.
- Luôn kiểm tra pH đất định kỳ.
Việc thấu hiểu đặc tính và các vấn đề của từng loại đất trồng là nền tảng cốt lõi để duy trì một môi trường sinh trưởng khỏe mạnh cho cây trồng, bất kể là trong nông nghiệp truyền thống hay các mô hình chuyên biệt hơn như thủy sinh. Đất khỏe đồng nghĩa với cây khỏe, giúp bà con nông dân và người chơi cây cảnh giảm thiểu chi phí và đạt được năng suất tối ưu. Hãy luôn ưu tiên các giải pháp canh tác bền vững, chú trọng vào việc cải tạo và cân bằng sinh học của đất để đạt được hiệu quả lâu dài.