Nghệ thuật xếp đá Iwagumi (岩組) trong thủy sinh đã trở thành một biểu tượng của sự tinh tế và tối giản, có nguồn gốc từ Nhật Bản khoảng 30 năm trước. Người có công lớn nhất trong việc nghiên cứu và đưa phong cách này phổ biến toàn thế giới chính là ngài Takashi Amano. “Iwagumi” theo tiếng Nhật có nghĩa là “xếp đá”—một cách gọi đơn giản nhưng ẩn chứa những triết lý sâu sắc về sự hài hòa và vẻ đẹp tự nhiên. Tuy nhiên, không phải cứ xếp đá ngẫu nhiên là bạn đã tạo ra một bể thủy sinh mang đúng hơi thở của Iwagumi, mà có những quy tắc chung bạn phải tuân theo để đạt được sự chuẩn mực và cân bằng tinh tế nhất.
Iwagumi không chỉ là một bố cục tĩnh mà còn là sự tái hiện cảnh quan thiên nhiên với kiến trúc đá làm chủ đạo, nơi mà vẻ đẹp mộc mạc và cảm giác bình yên được đặt lên hàng đầu. Để thành công với phong cách này, bạn cần nắm rõ từng nguyên tắc, từ việc lựa chọn vật liệu cho đến cách chăm sóc. Ví dụ như những cây thủy sinh tiền cảnh rậm rạp như trân châu Nhật hay cỏ may mắn thường được dùng để mô phỏng những thảo nguyên xanh mướt, càng làm tôn lên vẻ vững chãi của các khối đá.
I. Những Nguyên Tắc Cốt Lõi Của Phong Cách Iwagumi
Phong cách Iwagumi đòi hỏi sự tỉ mỉ trong việc xác định vị trí, góc cạnh và vai trò của từng viên đá trong thiết kế. Mỗi viên đá đều là một phần không thể thiếu của cấu trúc tổng thể, góp phần tạo nên một bức tranh hoàn hảo.
1. Lựa Chọn và Sắp Xếp Bố Cục Đá (Layout)
Về cơ bản, một bố cục Iwagumi truyền thống sẽ có tối thiểu ba viên đá. Tuy nhiên, nguyên tắc vàng là sử dụng số đá lẻ (3, 5, 7,…) để phá vỡ sự đối xứng và cân bằng cứng nhắc—một đặc điểm ít thấy trong môi trường tự nhiên. Số lẻ ngăn mắt người xem chia thiết kế xuống giữa, tạo ra sự ngẫu hứng và tự nhiên hơn.
Trong một bố cục Iwagumi, bạn phải luôn sử dụng đá khác nhau về kích thước, chi tiết, hoa văn, nhưng chúng phải thuộc về cùng một loại đá, cùng màu. Điều này tạo ra tính liên tục và hài hòa cho bố cục. Khi sắp đặt, các viên đá sẽ trở thành một bộ thống nhất mà vẫn duy trì đặc điểm riêng của mình.
Để đạt được sự cân bằng về bố cục, người chơi thường tuân thủ “tỷ lệ vàng” (golden ratio), chia các chiều ngang, dọc và sâu thành ba phần đều nhau. Tiêu điểm nằm ở nơi các đường ngang và dọc giao nhau. Hãy đặt đá và cây vào những nơi đó để nhấn mạnh trọng tâm của bố cục Iwagumi.
Đáy nền (substrate) là yếu tố khơi nguồn cho dòng thị giác của người quan sát. Với bố cục Iwagumi, nền phải có kết cấu và quanh co để dẫn mắt lưu chuyển qua mọi vị trí của bố cục. Nền dốc thoai thoải từ trước ra sau là cách tốt nhất để tạo ra chiều sâu và ảo giác về không gian rộng lớn. Bạn cũng có thể bố trí nền một bên hơi cao hơn bên kia.
2. Vai Trò Của Từng Viên Đá Trụ Cột
Mỗi viên đá trong bố cục Iwagumi đều được đặt tên và có vai trò cụ thể trong thiết kế tổng thể:
- OYAISHI (Viên đá Chủ): Đây là viên đá lớn nhất và là trọng tâm, nắm giữ khoảng 80% vẻ đẹp của Iwagumi. Việc lựa chọn phải thật kỹ lưỡng. Oyaishi thường được đặt với góc 45 độ so với đáy hồ, chính diện hoặc ở vị trí 1/3 bể. Hướng đá nên ngược dòng chảy, mô phỏng việc nhô ra từ vách núi.
- FUKUISHI (Viên đá Phụ): Viên đá lớn thứ hai, đóng vai trò hỗ trợ cho Oyaishi. Nó phải thấp hơn viên chính và thường được đặt ở phía ngược lại so với Oyaishi, tạo sự đối lập tự nhiên.
- SOEISHI (Viên đá Hài hòa): Đây là những viên đá xếp hạng thứ ba. Bạn có thể sử dụng số đá tùy biến (1-5 viên) với mục đích làm nền, tôn vinh vẻ đẹp của hai viên trên, và hài hòa tổng thể.
- SUTEISHI (Đá Hiến tế): Là những viên đá nhỏ còn lại, được điểm vào những vị trí trống. Cây cối thường bao phủ lên chúng, vì vậy Suteishi được gọi là “đá hiến tế”. Tuy không phải nhân vật chính, chúng vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng phần còn lại của thiết kế.
3. Lựa Chọn Thủy Sinh và Cá Cảnh Phù Hợp
Nghệ thuật xếp đá Iwagumi phải tạo ra một cảm giác bình yên và mộc mạc, do đó số lượng loài cây thủy sinh phải được hạn chế tối đa để tạo nên một thiết kế “tĩnh”. Đá là trọng tâm của phong cách Iwagumi, vì vậy hãy sử dụng cây sao cho chúng không che khuất đá mà còn hỗ trợ cho bố cục.
Mỗi bố cục thường chỉ trồng một loài cây thủy sinh tiền cảnh duy nhất, chẳng hạn như trân châu Nhật, trân châu ngọc trai hay trân châu Cu Ba là những lựa chọn phổ biến nhất. Hoặc có thể sử dụng minifiss, cỏ ngưu mao chiên, cỏ giấy, rau má hương để tạo nên ấn tượng. Hậu cảnh cũng chỉ gồm một loài thủy sinh duy nhất tùy thuộc vào ý tưởng và cảm giác của bạn.
Sự xuất hiện của cá thể hiện tính “động” bù trừ cho cái “tĩnh” của bố cục Iwagumi. Khi lựa chọn cá, bạn cần nhấn mạnh đến sự đơn giản, hài hòa và hợp nhất giữa quần thể cá với bố cục. Thay vào đó, nên thả bầy cá với một loài duy nhất nhằm tạo ra chuyển động liên tục và viên mãn cho bố cục. Những loài thường được sử dụng nhất là neon vua, cá sóc đầu đỏ, cá trâm hay cá tam giác,…chúng có kích thước nhỏ và bơi theo đàn. Điều quan trọng là thả cá “bơi thành đàn” để góp phần duy trì một cảnh quan thanh bình. Tép Amano (Yamato) cũng thường được thả để thực hiện nhiệm vụ vệ sinh một cách tuyệt vời mà không làm ảnh hưởng đến bố cục.
II. Hướng Dẫn Chăm Sóc Bể Thủy Sinh Iwagumi Chuẩn E-E-A-T
Một nhận định sai lầm chung là hồ thủy sinh phong cách Iwagumi dễ chăm sóc vì vẻ ngoài đơn giản của nó. Trên thực tế, nó khó chăm sóc hơn vì chỉ có các loài cây vốn đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt, nhất là những loại cây thảm nền. Đây là một điểm khác biệt lớn so với một số loại cỏ thủy sinh không cần co2 dễ tính hơn.
Những cây được đề cập ở trên là những loài chủ yếu lấy chất dinh dưỡng từ rễ, vì vậy chỉ nên châm phân nước ở mức độ vừa phải. Điều quan trọng là đáy nền phải giàu dưỡng chất (đất nền, cốt nền) để giúp chúng phát triển mạnh khỏe. Thiếu nền giàu dưỡng chất có thể dẫn đến những vấn đề về sức khỏe của cây sau khi bố cục đã hoàn tất.
Thách thức lớn là các cây trải nền trong phong cách Iwagumi thường yêu cầu CO2 nhiều, ánh sáng cao và nhiều dinh dưỡng nên người chơi cần lưu ý đặc biệt các yếu tố này khi chăm sóc cây. Khi thảm cây bên dưới bắt đầu mọc dài ra thì nên cắt tỉa mỗi tháng một lần hoặc khi cần thiết để giữ được vẻ gọn gàng và không che lấp đá.
Về lịch bảo trì, nên thay nước hàng ngày trong hai tuần đầu để ổn định hệ sinh thái mới. Kính hồ cá nên làm sạch mỗi tuần và bộ lọc nên được làm sạch một lần trong một tháng. Sau hai tuần đầu, thì nên thay nước mỗi tuần một lần. Đây cũng là một nguyên tắc cơ bản áp dụng cho nhiều mô hình thủy sinh khác, chẳng hạn như khi bạn thiết lập các các loại cây trong terrarium (mặc dù môi trường khác biệt).
Phong cách Iwagumi được coi là một trong những phong cách sắp đặt hấp dẫn nhất, thể hiện sự sang trọng và vẻ đẹp thuần khiết trong nghệ thuật thiết kế bể thủy sinh. Với sự dứt khoát trong đường nét và sự đa dạng trong cách sắp xếp các viên đá trụ cột, Iwagumi mang đến những trải nghiệm thị giác độc đáo, khác biệt hẳn so với các phong cách phổ biến khác.
Hy vọng rằng, với những hướng dẫn chi tiết về các nguyên tắc cốt lõi, vai trò của từng viên đá, và cách chăm sóc chuẩn mực được chia sẻ trong bài viết này, bạn đã sẵn sàng thử sức mình với một hồ thủy sinh Phong cách Iwagumi mang đậm tính cách và dấu ấn riêng biệt của bản thân.
Tài liệu tham khảo:
- Nguồn cảm hứng: Takashi Amano và các tác phẩm Iwagumi tiên phong.
- Nguồn tham khảo chi tiết: Ahisu.com – Phong cách Iwagumi.